ITS Исламдық қаржы секторын дамыту жөніндегі директоры Мұрат Қылышбай Қазақстандағы исламдық қаржының дамуы мен оның инвесторларға қаншалықты пайда әкелетіні туралы Нарық агенттігіне сұхбат берді.

– Жақын арада ITS платформасында қандай жаңа халал құралдары пайда болуы мүмкін?

– Парсы шығанағы елдерінің сукуктарына қол жеткізу мүмкіндігі – өте маңызды оқиға, өйткені Қазақстанның бөлшек инвесторлары алғаш рет егемен рейтингі A+, сондай-ақ AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions – Исламдық қаржы институттарына арналған бухгалтерлік есеп және аудит ұйымы) мақұлдаған нақты борыштық құралдарына тікелей шығу мүмкіндігіне ие болды. 2024 жылдың желтоқсанында Астана халықаралық биржасында (AIX - Astana International Exchange) Gamma-T компаниясының теңгемен шығарылған алғашқы корпоративтік сукук қағаздары орналастырылды. Мұның ішкі нарық үшін маңызды оқиға болғаны сөзсіз.

Менің ойымша, алдағы 1–2 жылда Парсы шығанағы және Малайзия өңірлік нарықтарына бағдарланған шариғаттық ETF (Exchange Traded Fund — биржалық инвестициялық қорлар), АХҚО («Астана» халықаралық қаржы орталығы) 2026–2028 жылдарға арналған стратегиялық басымдықтардың қатарына енгізген жасыл және ESG-сукук құралдарына (Environmental, Social, Governance – экологиялық, әлеуметтік және басқарушылық өлшемшаттар), сондай-ақ Сауд Арабиясының Vision 2030 бағдарламасы шеңберіндегі инфрақұрылымдық жобаларға бағдарланған қорлар нарыққа шығады деп болжай аламыз. 82 миллион халқы бар, ЖІӨ жыл сайынғы өсімі 6,4% болатын Орталық Азия мұндай қаржы өнімдері үшін келесі ірі әрі келешегі зор нарық екені анық.

– ITS Shariah ETF қатаң шариғат ережесін жоғары валюталық табыстылықпен қалай үйлестіреді?

– Бұл жерде кең тараған жаңсақ пікірді жоққа шығару маңызды: шариғаттық скрининг табыстылықты төмендетпейді, ол оны тәртіпке келтіреді. Портфельдің құрамынан банк, казино, темекі өндірісі және борышы нарықтық капитализацияның 30%-нан асатын компаниялар шығарылған кезде, оның негізінде қаржылық теңгерімі таза, мықты технологиялық, өнеркәсіптік және тұтынушылық компаниялар қалады. Соңғы жылдары ең жоғары өсу серпінін көрсеткен – дәл осындай компаниялар. Бұл кездейсоқ емес: AAOIFI стандартына негізделген шариғаттық сүзгі іс жүзінде компанияның сапасын анықтайтын қатаң қаржылық скрининг ретінде жұмыс істейді. Бұған қоса, валюта факторы да аса маңызды. Құралдардың АҚШ долларымен номинациялануы қазақстандық инвестор үшін теңге девальвациясынан қорғаныс береді.

– Исламдық инвестициялардың қарапайым инвестор үшін іс жүзіндегі пайдасы неде?

– Оны діни тұрғыдан емес, нақты үш уәж келтіріп дәлелдеуге болады. 

Біріншіден, активтердің сапасы. Шариғаттық скрининг шамадан тыс несиесі бар компанияларды бірден іріктеуден шығарады, мұның өзі портфельдегі дефолт тәуекелін төмендетеді. 

Екіншіден, әртараптандыру. Көбіне ауыл шаруашылығы, логистика, халал туризм секілді фронтир нарығындағы исламдық қаржы құралдары мен Батыс елдерінің нарықтары арасында тікелей корреляция орнатылмаған, сондықтан жаһандық тұрақсыздық кезеңінде бұл инвесторға қосымша артықшылық беруі мүмкін.

Үшіншіден, жаңа нарықтарға қолжетімділік бар. Парсы шығанағы елдерінің сукук қағаздары қазақстандық инвесторларға САК (Сауд Арабиясы Корольдігінің) рейтингі A+ егемен борыштық құралдарына инвестициялауға жол ашады. Бұған дейін мұндай құралға қол жеткізу мүмкін болмаған. Бұл дін жолындағы адамдарға арналған тар ауқымды, тауашалық өнім емес. Бұл – сапалық тұрғыда мүлде жаңа активтер класы.

– Исламдық инвестицияның Қазақстан мен Орталық Азияда кеңінен таралған құралға айналуына не кедергі?

– Moody's агенттігі негізгі үш құрылымдық кедергіні атап көрсетеді, бұл: исламдық қаржы өнімдеріне қатысты қаржылық сауаттың төмендігі, өтімділікті басқару құралдарының тапшылығы және бөліп тарату инфрақұрылымының әлсіздігі. Бірақ бұл өңірдің әлеуеті зор: Орталық Азия халқының 85%-ға жуығы – мұсылман, алайда аймақтағы исламдық қаржы активтерінің жиынтық көлемі бар болғаны $699 млн, бұл әлемдік ауқымда алғанда небәрі 0,01%. Бұл жағдай нарықтағы сәтсіздік емес – ол реттеушілік және инфрақұрылымдық олқылықтан хабар беріп тұр. Дәл қазір осы кемшілік түзетіліп жатыр.

Нақты Қазақстан туралы айтатын болсақ, бүгінгі таңдағы басты кедергі – екі жүйе арасында реттеушілік асимметрия бар. 2026 жылдан бастап Қазақстанда кәдімгі банктерге ҚНРДА ( Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің) қадағалауымен исламдық «тереземен» жұмыс істеуге рұқсат берілді. Алайда АХҚО мен ҚНРДА стандарттарының арасында әлі де айтарлықтай сәйкессіздік бар. АХҚО AAOIFI стандарттары және ағылшын құқығы қағидаттары бойынша жалпы юрисдикция құқығына негізделіп жұмыс істейді, оның жеке шариғат кеңесі бар, өнімдерді мақұлдаудың ашық стандарттары қолданылады. Ал ҚНРДА әзірге исламдық «терезелерге» арналған нормативтік базаны қалыптастыру үстінде. Яғни, банктің шариғаттық қадағалау кеңесіне қойылатын талап, өнімдердің шариғатқа сәйкестігін бағалау әдіснамасы, сондай-ақ салымшыларға ақпарат ашудың тәртібі әлі бірыңғайланбаған. Бұл жағдай нарықта «исламдық өнім» деген атаумен шариғат талаптарын сақтау деңгейі әртүрлі құралдардың пайда болу тәуекелін туғызады. Инвестор үшін бұл ашықтықтың жоқтығы, ал нарық үшін – беделіне нұқсан келуі тұрғысынан қауіпті. Осы үйлесімсіздік жойылмайынша, исламдық қаржы нарығының ауқымы шектеулі болып қала береді.

– Сауда инфрақұрылымы қаншалықты маңызы? Қолжетімді платформа болмаса, жақсы өнім тауашалық күйде қалып қоюы мүмкін бе?

– Әбден мүмкін, тіпті соңғы 15 жылда Қазақстан нарығында дәл осындай жағдай болды. Өтімсіз, сатып алу механизмі түсініксіз, баға белгіленуі ашық емес, бірақ жалпы жақсы өнім – толыққанды нарық емес, жай ғана үлгі көрме-сөресі. Инфрақұрылым дегеніміз – қосалқы функция емес, нарықтың бар болуының, қызмет етуінің басты шарты. Мысалы, Малайзияның тәжірибесіне көз салсақ, ондағы исламдық қаржының табысқа жетуі фиқһ қағидаларының сақталуымен ғана емес, сонымен қатар ETP (Electronic Trading Platform — Bursa Bonds электрондық сауда платформасының), RENTAS депозитарлық жүйесінің (Real-Time Electronic Transfer of Assets and Securities — нақты уақыт режимінде есеп айырысу жүйесінің) және міндетті маркет-мейкерлердің енгізілуімен түсіндіріледі. Сауд Арабиясы Корольдігінде егемен сукуктың жоғары өтімді болуының нақты себебі бар – алғашқы 10 дилер NDMC (National Debt Management Center — Ұлттық борышты басқару орталығымен) арада жасалған шарт бойынша екіжақты баға белгіленімдерін тұрақты ұстап тұруға міндетті. Мұндай тетік қарастырылмаса, тіпті рейтингі A+ сукуктың өзі өтімсіз активке айналады. Сондықтан ITS алаңында Парсы шығанағы құралдарына қол жеткізу мүмкіндігін беру – жай ғана өнім ұсыну емес, бұл ең әуелі инфрақұрылымдық шешім.

– Исламдық инвестиция жеке инвесторлар үшін ғана емес, компаниялар үшін де несімен пайдалы болады?

– Бизнес үшін бұл капитал тартудың банк несиесінен мүлдем өзгеше баламалы арнасы. Сукук компанияға еш пайыздық жүктемесіз қаржы тартуға мүмкіндік береді. Бұл компанияның активіне немесе табысына инвестордың нақты қатысу құрылымы арқылы іске асады. Бұл әсіресе дәстүрлі банктік қаржыландыру қымбат немесе қолжетімсіз әртүрлі секторда, мәселен, аграрлық сектор, логистика және ЖЭК (жаңартылатын энергия көздері) саласында қызмет ететін Қазақстанның компаниялары үшін өте өзекті мәселе. 2023 жылы Қазақстанда облигациялар бойынша купондық төлемдерді субсидиялау ережелері исламдық бағалы қағаздарға да қолданыла бастады. Бұл исламдық және конвенционалдық қаржы құралдары үшін бірдей, тең жағдай жасады.

Бұдан бөлек, GCC (Gulf Cooperation Council – Парсы шығанағы мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі) капиталына тікелей қол жеткізу мүмкіндігі бар. Бұл нені білдіреді? Егер компания AAOIFI стандарттары бойынша сукук шығарса, ол Сауд Арабиясы, БАӘ және Малайзиядағы институционалдық инвесторлар үшін автоматты түрде тартымды компанияға айналады. Ал бұл нарықтарда триллиондаған исламдық актив шоғырланған. ЕАДБ (Еуразиялық даму банкі), ИДБ (Исламдық даму банкі) және LSEG (London Stock Exchange Group — Лондон қор биржасының) болжамы бойынша, Орталық Азиядағы сукук нарығының көлемі өсіп жатыр: 2028 жылы оның көрсеткіші $2 млрд болса, 2033 жылға қарай $5,6 млрд жетеді. Қазақстандағы бизнес үшін бұл жай ғана мәлімет, құрғақ цифр емес – бұл жаһандық исламдық капитал нарығына шығатын нақты жол. Бұл жол дәл қазір ашылып жатыр.