Араб тіліндегі "түйе" сөзінің синонимдері
Араб тіліндегі "түйе" сөзінің синонимдері
29 күн бұрын 2655
А. Қасым

Араб тілі әлемдегі ең бай тілдердің бірі. Бұл тілде кейбір сөздердің жүздеген, тіпті кейбірінің мыңға жуық синонимдері бары айтылады. Мәселен, араб тілінде «түйе» сөзінің 1000-ға жуық синонимы барын жақында бір жазбадан оқыдым. Бұл өте көп, әрине. Ал мұндай уәждің ақ-қарасын арабист мамандар анықтап жатар.

Біз бүгінгі жазбамызда түйе жануарының араб тіліндегі атауларының біршамасын, анығырақ айтқанда, 60-тан астам атауын оқырмандармен бөлісуді жөн санап отырмыз. Мұндағы түйе атауларының саны мыңға жетпесе де, осыған қарап-ақ, түйе сөзіне байланысты әлгіндей қорытындының (мың синоним) шындыққа жанасатындығын болжауға болады. Ендеше, кеттік!

Араб тіліндегі түйеге байланысты кеңінен қолданылатын атаулар мен олардың қазақ тіліндегі ұғымдары: 

  • § الابل/البعير – әл-Ибл, әл-Бәъир: Бұл екі сөз жалпы түйе атаулыға қолданылады. 
  • §  الجَمَل– әл-Жәмәл: Еркек түйенің атауы.
  • §  الناقة– ән-Нәқа: Ұрғашы түйенің атауы. 
  • §  الطبز/دهامج– ат-Табз немесе Дүһәмиж: Екі өркешті түйенің атауы.  
  • § ضائل- Доил: Мықты, қуатты еркек түйе.  
  • §  حَفَضٌ– Хафад: Жүк таситын түйенің атауы.
  • §  الحِرْذَوْنُ– Хирзәун: Ашамасыз (ерсіз) жайдақ мінілетін түйе.
  • §  شَداد– Шәдәд: Ашамай орнатып мінілетін түйе.  
  • §  جِداجةТүйенің үстіне қойылатын ертұрман іспетті зат. Ашамай.

:Түйе жануарының су ішуіне қатысты атаулары

  • §  الْغُبُّ– әл-Ғуббу: Екі күнде бір су ішетін түйе.
  • §  الْغُبُّ الطَّلَّ– әл-Ғуббу ат-Толл: Күні бойы су ішу үшін суатқа барып тұратын түйе. 
  • §  الربع– Рибъ: Үш күнде бір су ішетін түйе (яғни, бір күн су ішіп, екі күн су ішпейтін түйе).
  • §  الظاهرة– аз-Заһира: Күніне бір мәрте су ішетін түйе.
  • §  الرَّفَّةُ– әр-Раффә: Кез келген уақытта су ішетін түйе.
  • §  القصريد- әл-Қасрид: Суды аз ішетін түйе.
  • §  الْعَرْجَاءُ– әл-Ъаржәә: Азанда бір рет және кешке бір рет су ішетін түйе.
  • §  التَّنَدَّيَةُ - әт-Тәнәддәя: Екінші мәрте су ішу үшін суатқа баратын түйе.
  • §  السلوف– әс-Сүлуф: Суатқа су ішу үшін өзге түйені бастап баратын ұрғашы түйе.
  • §  الدَّفُّونَ– әд-Дәффун: Түйе үйіріне жетпей жарты жолда қалып жүретін ұрғашы түйе немесе үйірдің ортасындағы ұрғашы түйе.
  • § ( الهافة (الملواح - әл-Һәфә: Тез шөлдейтін ұрғашы түйе.
  • §  عيوف- Ъүйюф: Суды иіскейтін, бірақ көбіне ол суды ішпейтін ұрғашы түйе.
  • §  مقامح - Муқамих: Қиналғанша су ішпейтін ұрғашы түйе .
  • §   رُقُوبٌ  - Руқуб: Суатта өзге түйелер кептелісіп тұрған кезде суаттан су ішпей күтіп бақылап тұратын ұрғашы түйе.
  • §   ملحاح - Милхәх: Суаттан кетпейтін ұрғашы түйе (немесе суаттан енді кеткен түйе).
  • §   ميراد - Мирад: Суатқа жету үшін асығатын ұрғашы түйе.
  • § الْهُيَّامُ - әл-Һүйиям: Қатты шөлдеген түйе.  

Түйенің мінезі мен дене-бітіміне сай атаулары:

  • §   الغادر - әл-Ғодир: Шағылысу кезеңін аяқтағандығы ісінген ішінен білінетін еркек түйе.  
  • §   الهياج - әл-Һияж: Тұқым беруге дайын, қарны тартылған еркек түйе.  
  • §  الهامل .әл-Һәмил: Қараусыз қалған иесіз түйе.
  • §  الحايل  .әл-Хаиль: Буаз емес түйе.
  • §   المسيّر.әл-Мүсәйир: Қашуға дайын күйлеген ұрғашы түйе.  
  • §  المعشّر.әл-Муъәшшәр: Буаздығының алғашқы кезеңіндегі ұрғашы түйе
  • §   اللقحة - әл-Ләқохә: Буаз екендігіне төрт ай болған ұрғашы түйе.
  • §  الخلفة. әл-Хольфә: Алты айдан аз уақытта төлдеген ұрғашы түйе. 
  • §   العشرا - әл-Ъашро: Алты айдан асып төлдеген ұрғашы түйе.
  • §   الخلوج- әл-Холүж: Ботасы ерте өліп, соны әрдайым сағынып қайғылы дыбыс шығаратын түйе. 
  • §   الخفوت- әл-Хүфут: Ботасы өлгеніне біраз болған, әрі онысын ұмытқан ұрғашы түйе.
  • §   المضيّرة - әл-Мудайяра: Басқа түйелердің боталарын емізетін ұрғашы түйе.
  • §   المسوح  - әл-Мәсух: Ботасы жоқта сүтін саууға болатын түйе.
  • §   النحوس  - ән-Нухус: Сүтін саудырмайтын ұрғашы түйе.
  • §   الجضور- әл-Жадур: Сүтін сауу барысында көп май шығаратын түйе немесе сүті майлы түйе.
  • §    الجفول - әл-Жүфуль: Үркек түйе.
  • §   الشرود - әш-Шуруд: Қолда ұстау қиынға соғатын, асау түйе.
  • §   الرابخ  - ар-Рабих: Жем-шөптің молдығынан семірген түйе.
  • §   الثاوي- әс-Сәуий: Аяқта тұра алмайтын көтерем түйе.
  • §   القوداء - әл-Қаудә: Әрдайым басқа түйені соңынан ертіп жүретін ұрғашы түйе.
  • §  المعطاء- әл-Миъто: Ұзын әрі жіңішке мойны бар және жүні қалың емес ұрқашы түйе.
  • §   الهارب - әл-Һәриб: Қашып кететін ұқсап, өзге түйелерден ұзақ жер қалып жүретін түйе.
  • §   الفاهية - әл-Фәһия: Барлық жөнінен өзге түйелерден артық болған түйе.
  • §   العليا - әл-Ъүлия: Еркек түйеден биік ұрғашы түйе.
  • §   لوجناء- әл-Уәжнә: Міну үшін үйретілген ұрғашы түйе.
  • §  العوصاء - әл-Ъауса: Міну үшін арналған, өзінің мықтылығымен ерекшеленетін ұрғашы түйе.

Түйенің түр-түсіне қарай атаулары:   

  • §  (أدم ( أدماء للأنثى- Әдүмм (ұрғашысы: Әдимә): Түсі әппақ түйе. 
  • §   (العيس العيساء للأنثى - әл-Ъис: Сары аралас, сары-ақ түсті түйе.  
  • §  الأشعل  - әл-Әшъәл: Құйрығы ала, өзі ақ түсті болған түйе. 

Түйелердің үйірдегі санына қарай атаулары:

  • §  الذود - әз-Зууәд: Үш түйеден, он түйеге дейінгі түйелер тобы.
  • §  الزيمة  - әз-Зәймә: Екі түйеден он түйеге дейінгі түйелер тобы.
  • §  الصدعة- Содъа: Алпыс түйеден құралған келе (түйе үйірі).  
  • §  العكرة - әл-Ъакирә: 50 түйе мен 100 түйе аралығындағы саннан құралған түйе келесі (үйірі).
  • §  الجول - әл-Жүул: 30-40 түйеден құралған келе (түйе үйірі).
  • §  هند وهنيدة - Һәнәд (һәнидә): Жүз түйеден құралған келе.  
  • §  القرج - Қорж: 150 түйеден немесе 500-1000 түйеден құралған келе.
  • §  ليلى - Ләйлә: Үш жүз түйеден құралған түйе тобы. 
  • الحوم- әл-Хәууәм: Мың және одан көп түйелерден құралған түйе үйірі

Түйе жануарының араб тіліндегі атауалары жоғарыда тізіп өткендерімізбен шектелмесі анық. Басқа да атаулары бары сөзсіз[1].


[1] Араб тілді ашық ғаламтор сайттарынан.

 

 

0 пікір