Адамның нәпсісі екі нәрсеге құмар: бірі — тән қалауына еріп, рахат іздеу, екіншісі — Хақтың әміріне бас имеу. Нәпсінің осы екі қасиеті адамды барлық жақсылықтан мақұрым етеді. Сондықтан да тізгінсіз нәпсі ашуға тез мінеді. Мұндай нәпсіні ауыздықтаудың ең төте жолы — көркем мінез. Көркем мінез — ашудың отын сабырмен, биязылықпен басатын шипа. Күнәға құмар нәпсінің сағын сындырып, оны тәрбиелеу үшін ол жасаған істердің қаншалықты пасық, жиіркенішті екенін көрсету арқылы оны жазалап, төмендету керек.

Ұлы тақуа Зун-Нұн әл-Мисри былай деген:

«Адамдардың рухани құлдырауы мен мінез-құлқының бұзылуына мына алты себеп негіз болды:

 

Ниеттің әлсіздігі: Ақырет үшін істелетін амалдарда ықыластың болмауы;

 

 

Тәннің тұтқыны болу: Тәні нәпсі қалауының құлына айналу;

 

 

Өлместей көру: Ажал аңдып тұрса да, таусылмайтын арман-қиял мен дүниеқоңыздыққа салыну;

 

 

Пенденің ризалығын Хақтың ризалығынан жоғары қою: Жаратушы Иенің емес, адамдардың көңілін табуға тырысу;

 

 

Сүннеттен алшақтау: Пайғамбарымыздың (ﷺ) сара жолын ұмытып, нәпсінің айтқанына еру;

 

Өзін ақтау үшін ірілердің қатесін тізу: Өзінің үлкен күнәларын бүркемелеу үшін өткендегі салих кісілердің кішігірім қате-кемшіліктерін желеу етіп, олардың сансыз жақсылықтарын ұмыту (Мысалы, Әли мен Муавия (р.а.) арасындағы келіспеушіліктерді бұрмалап, өздеріне сылтау қылу).

Нәпсіні тәрбиелеу жайындағы ғибраттар

Хақты таныған ғұламалар нәпсімен күресудің жолдарын былайша өсиет еткен:

• Ішкі ілімнің мәні: «Біз сопылық жолын құрғақ сөзбен емес, аштықпен, дүние қызығынан тыйылумен, жаман әдеттерден арылумен және Хақтың әміріне бойұсынып, тыйымдарынан қашумен таптық».

• Нәпсінің кісені: Бір данышпаннан: «Нәпсіні қандай бұғаумен ұстау керек?» — деп сұрағанда: «Оны аштықпен, шөлмен тұсаула, атақ-абыройға деген құмарлығын басу арқылы нәпсіні төмендет, байлардың атрибуттарынан бас тарту арқылы оны сындыр», — деп жауап беріпті.

• Аллаға барар жол: Әбу Язид (р.а.) түсінде Ұлы Жаратушыны көріп: «Уа, Раббым! Өзіңді танудың жолы қайсы?» — деп сұрайды. Сонда Алла Тағала: «Нәпсіңді тәрк ет те, Маған қарай жүр», — деген екен.

• Үш алтын ереже: Бір шейх былай деген: «Біздің жолымыз (тариқатымыз) үш негізге сүйенеді: қатты ашыққанда ғана тамақ ішу, ұйқы әбден қысқанда ғана ұйықтау және тек зәрулік туғанда ғана сөйлеу».

• Үш қасірет: Бір ұстаз шәкіртіне: «Пәле-жала үш нәрседен келеді: жаман мінез, ескі әдетке жабысып алу және жаман дос», — дейді. Шәкірті: «Жаман мінез деген не?» — десе, «Ол — харам жеу», — дейді. «Ескі әдет деген не?» — десе, «Харамға қарау, тыйым салынғаннан ләззат алу және өсек айту», — депті. «Ал жаман дос деген не?» — дегенде, «Көңіліңе нәпсі қалауы келген сайын нәпсінің жетегінде кету», — деп жауап берген екен. Кешірімділік — кемеңгерлік: «Біздің міндетіміз — өзімізге жамандық қылғаннан кек алу емес, керісінше, одан кешірім сұрап, кішіпейілдік таныту. Өйткені жүректі біреуге деген жеккөрушіліктен тазартудың жолы — сол адамға жақсылық жасау».

Ендеше, кім нәпсісін ардақтаса, ол үшін діні қадірсіз болады. Ал кім дінін ардақтаса, оның нәпсісі жиіркенішті көрінеді. Көпшілік тек амалдарын түзеуге тырысады, ал таңдаулы құлдар ішкі дүниесін (рухани күйін) тазартуға күш салады. Аштыққа төзу мен түнде құлшылық қылу — оңай іс, ал жаман әдеттен арылып, мінезді түзету — өте ауыр, нағыз ердің ісі.¹