Бағзы бір замандарда, кең байтақ қазақ даласының бір қиырында, ел сыйлаған, сөзі дуалы, ісі куәлі Әнет атты парасатты қария өмір сүріпті. Жасы ұлғайып, дүниеден өтер шағы таяғанын сезген қарт, артында қалған жалғыз ұлы Ерболды қасына шақырып алып, соңғы өсиетін айтпақ болады.

Ербол — бойында қайраты тасыған, бірақ өмірдің ыстық-суығын көре қоймаған, бірбеткей, қызба мінезді жігіт екен.

Әнет қария ұлына қарап, дауысын бәсеңдетіп былай дейді: — Жалғызым, менің саған қалдырар алтын-күмісім, қаптаған мал, байлығым жоқ. Бірақ көкірегіме түйген, сені тар жол, тайғақ кешуден аман алып шығатын үш үлкен аманатым бар. Осыны жадыңа тоқып ал:

• Біріншісі: Көшіп бара жатқанда ешқашан көштің ең алдында болма.

• Екіншісі: Көш жүргенде ешқашан ең соңында қалма.

• Үшіншісі: Жау шапқанда ортада жүрме, шетте тұр.

Осыны айтты да, қария көзін мәңгілікке жұмды.

Алғашқы сынақ   

Әкесінің қазасынан кейін арада айлар өтеді. Ел жайлаудан күздеуге көшетін уақыт жетеді. Ербол әкесінің өсиетін ұмытып: "Мен неге жұрттың соңында жүруім керек? Тұлпарым сай, өзім жаспын, көшті бастап, ең алдында жүрейін" — деп, ең алғашқы болып жолға шығады.

Алайда, алдағы белгісіз белдерден, соқпақ жолдардан бірінші өткендіктен, жол бойындағы қауіпті үңгірлер мен ұры-қарылар, жыртқыш аңдар ең алдымен осы Ерболдың алдынан шығады. Жол бастаймын деп, шаршап-шалдығып, берекесі қашады. Сонда ғана барып әкесінің «Көштің ең алдында болма» дегені — "Көрсеқызарлықпен, тәжірибесіздікпен елден бұрын суырылып алға шықпа, алдымен өмір көрген ақсақалдардың жол көрсетуіне, көрегендігіне сүйен" дегені екенін түсінеді.

Екінші сынақ 

Келесі жолы Ербол: "Ендеше, алдына түспесем, ең соңында жүрейін, ешкімге кедергі болмаймын" деп, көштің ең соңында, асықпай жүруді ұйғарады.

Бірақ, көш соңында қалудан да сор сорлайды. Алдындағы қалың елдің жүрісінен көтерілген қою шаң мен тозаң арттағы Ерболдың көзін аштырмайды. Оның үстіне, алдыңғы жұрт өрістегі шөптің шүйгінін жеп, бұлақтың тұнығын ішіп кеткендіктен, Ерболдың малына тек тапталған шөп пен лайланған су ғана қалады. Пәле-жала, артта қалған қалдықтар мен қауіп те соңындағы адамға төнеді. Сонда барып жігіт әкесінің «Көштің соңында қалма» дегені — "Енжарлық пен жалқаулыққа бой алдырып, көштен қалып қойма, заманыңнан, еліңнен кейін қалсаң — шаң қауып, өзгелердің қалдығына мұқтаж боласың" деген ғибраты екенін ұғады.

Үшінші сынақ 

Көп ұзамай елге жау шауып, атқа қонар күн туады. Ербол намысқа тырысып, әкесінің «Жау шапқанда ортада жүрме» дегенін өзінше түсініп, майдан даласының бір шетіне барып, жаумен жан аямай шайқасады. Шетте жүріп, ол жаудың қай бағыттан келе жатқанын, кімнің қашып, кімнің басып бара жатқанын анық көріп, өз әрекетін еркін басқара алады. Сөйтіп, асқан ерлік көрсетіп, жауды бағындырады.

Сол сәтте ортада, қалың топтың ішінде қалып қойған жауынгерлердің бірін-бірі көрмей, аласапыранда өз серіктерінің қылышына ілініп, тар жерде сығылысып жатқанын көреді. Сонда барып Ербол әкесінің үшінші аманатының сырын ашады: «Ортада жүрме» дегені — "Тайталаста, дауда, не қиян-кескі ұрыста тобырдың жетегінде кетпе. Көпшіліктің ортасында қалып, өз ойың мен көрегендігіңнен айырылма, оқиғаға сырттай, салқын қандылықпен қарап, дұрыс шешім қабылдай біл" дегені екен. 

Ербол әкесінің осы үш өсиетін өмірлік темірқазығына айналдырып, ел басқарған көреген, ақылды азамат болыпты.

Қазақтың әрбір сөзі — тұнған даналық. Бұл әңгіменің бізге берер ғибраты:

• Өмірде негізсіз өркөкіректікпен, білімсіздікпен «мен білемге» салып алға ұмтылу — қауіпті.

• Енжарлықпен, жалқаулықпен көш соңында қалу — қорлық.

• Ал тобырдың, қалың бұқараның ортасында соқыр сезіммен бағытсыз кету — адасушылық.

Әрқашан өз орнын білетін, сарабдал да сабырлы жан болу — бақыттың кілті.

islam.kz