Әбу Наср әл-Фараби — Шығыстың ұлы ойшылы

Шығыстың жарық жұлдызы, мұсылман пәлсапасының атасы, шипагер әрі математик, энциклопедиялық білім иесі — Әбу Наср Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби ат-Түрки 874 жылы (хижра жыл санауы бойынша 260 жылы) ежелгі Фараб қаласында (қазіргі Түркістан облысы, Отырар ауданы) дүние есігін ашқан.

Әл-Фараби түркі, парсы, грек, ассирия және басқа да көптеген тілдерді еркін меңгерген. Аристотель мен Платонның күрделі еңбектеріне теңдессіз түсініктеме жазғаны үшін ол тарихта Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» деген құрметті атаққа ие болды. Сондай-ақ, оның терең білімі үшін замандастары оны «Екінші Аристотель» және «Шығыс Аристотелі» деп атап кеткен.

Ілім жолындағы ұзақ сапар

Әл-Фараби білімге деген құштарлықпен туған қаласы Фарабтан аттанып, алыс сапарға шығады. Кейбір деректерге сүйенсек, ол Орта Азиядан кетпес бұрын Шаш (Ташкент), Самарқанд және Бұхара қалаларында болып, біраз уақыт сонда оқып, еңбек еткен.

Кейіннен ол күллі мұсылман әлемін аралап, ақыры Араб халифатының мәдени орталығы — Бағдатқа табан тірейді. Бағдатқа келіп жеткенде халифа Әл-Мұқтадир би-Ллаһ билік құрып тұрған еді. Сол заманның ілім ордасына айналған бұл қалаға келген соң, Әл-Фараби түркі және өзге де тілдерді білгеніне қарамастан, араб тілін барынша тереңдетіп оқи бастайды.

Араб тілін жетік меңгерген соң, Фараби философияға біржола ден қояды. Бағдатта ол ежелгі мәтіндерді аударудың хас шебері Абу Бишр Матта ибн Юнуспен кездесіп, одан дәріс алады. Алайда, ортағасырлық деректердің айтуынша, шәкірт көп ұзамай өз ұстазынан озып кетеді.

Бұдан соң ол Харран қаласына аттанып, Юханна ибн Хайланның соңынан ерінбей еріп жүріп, тәлім алады. Әл-Фараби бұл кісіні Аристотель мұрасын ұрпақтан-ұрпаққа тікелей жеткізуші алтын арқау ретінде ерекше құрметтеген.

Көп ұзамай Фарабидің аты әлемге мәшһүр ғалым ретінде танылады. 941 жылы ол Харраннан Дамаскіге (Шам), одан Мысырға барып, ақыры Дамаскіге қайта оралады. Өмірінің қалған бөлігін осы қалада ғылыми жұмыспен өткізеді.

Төзім мен бейнет

Әл-Фарабидің Дамаскідегі алғашқы жылдары оңай болған жоқ. Оның күндіз бау-бақша күзетшісі болып жұмыс істегені туралы деректер бар. Күндізгі ауыр бейнеттен тапқан азғантай ақшасына түнде майшам сатып алып, таң атқанша соның жарығында ғылыми еңбектерін жазумен айналысқан екен.

Әл-Фарабиден соңғы ұрпаққа өшпес мұра — теңдессіз кітаптар қалды. Оның ең танымал еңбегі — «Әл-Фусус» («Асыл тастардың мәні»). Бұл кітап кейіннен неміс тіліне де аударылған.

Сондай-ақ оның қаламынан мынадай құнды еңбектер туған:

• «Ғылымдардың шығуы мен сипаттамасы»;

• «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы трактат»;

• «Ізгі ниетті мінез-құлық туралы кітап»;

• «Астрологияға теріске шығару»;

• «Азаматтық саясат» және басқа да көптеген еңбектер.

Әбу Наср әл-Фараби кәләм (діни философия) мен логиканың хас шебері, кемеңгер философ әрі білікті имам болып саналды. Ол теориялық ғылымдарды жетік меңгеріп, математикада үлкен жетістіктерге жетті. Оған қоса, ол өте зерек, алғыр әрі өткір ойлы жан болған.

Медицина саласында да Фарабидің шоқтығы биік болды. Оның еңбектері кеңінен танылып, шәкірттерінің көптігі сонша — өз заманында оған тең келер ешкім болмаған.

Ибн Синаның мойындауы

Әл-Фараби әйгілі ғалым Ибн Синаның (Авиценна) ұстазы ретінде де танымал. Ибн Сина ол туралы былай деп еске алады:

«Мен әл-Фарабидің "Метафизика" (Ма ба'да ат-таби'а) кітабын оқыдым, бірақ ішінде не жазылғанын түсіне алмадым. Тіпті қырық рет қайталап оқып, жаттап алсам да, автордың бұл кітапты не мақсатпен жазғанын ұға алмадым. Түсінуден үмітімді үзіп, бұл мүмкін емес шығар дедім. Бірде екінді намазынан кейін маған бір адам келіп, қолындағы кітапты сатып алуды ұсынды. Мен оны сатып алдым. Бұл Әбу Наср әл-Фарабидің әлгі кітаптың мақсатын түсіндіретін еңбегі екен. Үйге жете сала оқуға кірістім. Оқып шыққан соң ғана метафизиканың барлық құпиясы ашылып, бәрін түсіндім. Бұған қатты қуандым».

Сұлтан мен Ғұлама

Әл-Фараби Дамаскіге біржола оралып, Сайф ад-Даула ибн Хамдан сұлтанның тұсында сонда тұрақтады. Бұл билеушінің сарайына Дамаскінің ең таңдаулы ғалымдары жиналатын.

Бірде осындай мәжіліске әл-Фараби үстіне өзінің әдеттегі түркілік киімін киіп келеді. Сайф ад-Даула оған тұрған жерінде — артқы жаққа отыруды ишарат етеді. Бірақ ғұлама оған бағынбай, жиналғандардың арасынан өтіп, тура билеушінің тағының қасына барып отырады.

Сонда Сайф ад-Даула айналасындағыларға түсініксіз (бөтен) тілде қызметшілеріне: «Мына шейх әдептен аттады. Мен оған бірнеше сұрақ қоямын, егер жауап бере алмаса, оны быт-шытын шығарып жазалаңдар», — деп бұйырады. Сонда әл-Фараби әлгі тілде сұлтанға қарап: «Уа, патшам! Сабыр етіңіз, шын мәнінде істің нәтижесіне қарап үкім айтылар», — дейді. Сұлтан таңғалып: «Сен бұл тілді білесің бе?» — деп сұрайды. Фараби: «Иә, мен жетпістен астам тілде сөйлеймін», — деп жауап қатады.

Бұдан соң әл-Фараби жиынға қатысқан әр саланың ғалымдарымен айтысқа түседі. Ол әр ғылым саласы бойынша бәрінен үстем шыққандықтан, жиналғандар үнсіз қалып, ақыры оның айтқандарын жазып ала бастайды.

Соңғы дем

Әл-Фараби оңашалықты жаны сүйетін, дүние қуып, байлық жинауға қызықпаған аскет жан еді. Ол баспана немесе тамақ табуды ешқашан басты мақсат етпеген. Дамаск билеушісі Сайф ад-Даула оған қазынадан күніне төрт дирхам көлемінде еңбекақы тағайындайды. Ғұлама өмірінің соңына дейін осы азғантай нәпақаны ғана місе тұтып өтеді.

Әбу Наср әл-Фараби 950 жылы (хижраша 339 жылы) 80 жасқа қараған шағында Дамаск қаласында дүниеден озды. Жаназа намазын билеуші Сайф ад-Даула мен оның төрт жақыны шығарды. Ұлы ұстаз Дамаск шетіндегі «Баб ас-Сағир» қақпасына жақын жерде жерленді.

 islamdag ru/ қазақшалаған islam.kz