Үндістан тарихында айрықша із қалдырған Дели сұлтандығы — Солтүстік Үнді жеріндегі ең іргелі мемлекеттердің бірі. Бұл айбынды биліктің негізін қалаған — атақты Құтб әд-дин Айбек. Көптеген тарихи дереккөздер Айбектің атамекені ретінде киелі Түркістан өлкесін көрсетеді.

Орталық Азия мен Үндістанның өзара байланысы екі мыңжылдықтан астам уақытты қамтиды. XIII ғасырдың басында бой көтерген Дели сұлтандығының нығаюына сыртқы қауіп-қатерлер де септігін тигізді. Мемлекеттің басқарушы элитасы негізінен Орталық Азиядан шыққан, әскери өнерді жетік меңгерген түркі шонжарларынан құралды.

Делидің алғашқы сұлтанының тағдыры таңғажайып оқиғаларға толы. Бала күнінде құлдыққа түскенімен, оны сатып алған көріпкел ғалым әрі қазы жас Айбектің зейінін байқап, оған терең білім беріп, қару қолдану өнерін үйретеді. Қожайыны дүниеден өткен соң, Айбек Гуридтер әулетінің соңғы сұлтаны Шихаб әд-дин Мұхаммед Гуридің қолына түседі. Сұлтан білімді де талантты құлға бостандық беріп, оның қабілетін жоғары бағалайды.

Айбек бастаған қол талай аймақты, соның ішінде Делиді де бағындырды. Ол енді жай ғана азат адам емес, Мұхаммед Гуридің ең сенімді қолбасшысына айналды. Сұлтан адал қызметі үшін оны Солтүстік Үндістанның және Делидің өкілетті билеушісі етіп тағайындайды.

Ортағасырлық авторлардың жазбаларына сүйенсек, Айбектің шыққан жері "түркілер елі" қазіргі Қазақстан аумағының бір бөлігін қамтыған. Көптеген тарихшылар оның тегі түркінің Қыпшақ тайпасынан екенін алға тартады.

Сол заманда Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) ұғымы кең байтақ аумақты алып жатты. Тіпті, кейіннен басқа түркі тайпалары бұл өлкеге қоныстанса да, көрші халықтар оларды осы жердің атымен "қыпшақтар" деп атауды жалғастыра берген. Демек, Айбек сұлтан — біздің сайын даламыздың төл перзенті.

1206 жылы маусым айында Сұлтан Шихаб әд-дин Мұхаммед Гури қаза тапқан соң, орталық билік әлсіреп, әулеттің үстемдігі тоқырайды. Осы сәтті шебер пайдаланған Құтб әд-дин Айбек өзін дербес Дели сұлтандығының билеушісі деп жариялап, Үндістандағы жаңа түрк дәуірінің негізін бекітеді.

Айбек сұлтан тақта небәрі төрт-ақ жыл отырса да, мемлекет үшін орасан зор істер атқарып үлгерді. Ол өз әскеріне жалақыны аямай төлегені үшін халық арасында «Лакх бахш» (жүз мыңдаған монета сыйлаушы) деген атпен танылды. Мұсылман қауымы үшін салық жүгін жеңілдетіп, ақсүйектердің қарсылығына қарамастан, әкімшілік жүйені түбегейлі жаңартты.

Оның тұсында мемлекеттік тіл ретінде парсы (фарси) тілі бекітіліп, әдебиет пен сәулет өнері гүлденді. Бүгінгі күнге дейін айбыны қайтпай жеткен Лал Кот (Қызыл қамал) мен Делидің символына айналған Құтб Минар — сол дәуірдің өшпес мұралары.

Құтб Минар — биіктігі 73 метрге жететін, әлемдегі ең биік кірпіш мұнара. Орта ғасырларда "әлемнің кереметі" саналған бұл туынды бүгінде ЮНЕСКО-ның мәдени мұралар тізімінде.

1210 жылы Айбек сұлтан ат үстінде шоған (поло) ойнап жүріп, атынан құлап, ажал құшады. Оның артында үш қызы мен жалғыз ұлы Арам-шах қалды. Алайда, Арам-шах әкесіндей қайратты болмады, мемлекет басқаруға қабілетсіз еді. Лахор ақсүйектері оны таққа отырғызғанымен, ол саясат пен әскер ісіне мүлдем қызықпады. Нәтижесінде, билік Айбектің күйеу баласы (қызының жары) — Шәмс әд-дин Илтутмыштың қолына өтті.

Илтутмыштың тағдыры қайын атасының жолын қайталағандай еді. Ол да текті қыпшақ әулетінен шыққан, бірақ бала кезінде құлдыққа сатылып кеткен. Оны сатып алған Құтб әд-дин Айбек жас жігіттің адалдығы мен зеректігін көріп, оған қызы Тұрқан Хатунды ұзатады. Тұрқан Хатун өте білімді, парсы тілін жетік меңгерген ару болса да, Айбек сұлтан мемлекет тағдырын әйел затына аманаттауға батпады. Сұлтандыққа "темірдей төзім мен мықты білек" керек екенін түсінген ол, билікті Илтутмышқа бұйырды.

Илтутмыштың 25 жылдық билігі кезіндегі басты жетістіктер:

• Шекараны кеңейту: Сұлтандықтың іргесін бекітіп, жер көлемін едәуір ұлғайтты.

• Халықаралық танылу: Халифа тарапынан дербес билеуші ретінде ресми мойындалды.

• Шыңғыс хан қаупі: Оның тұсында Шыңғыс хан бастаған моңғол әскері Үндістан шекарасына алғаш рет жақындады. Алайда, Илтутмыштың көрегендігі мен дипломатиялық шеберлігінің арқасында моңғолдар елге соқтықпай, кері қайтты.

Қайын атасы секілді, Илтутмыш та ғылым мен өнердің жанашыры болды. Ол дүниеден өткенде, артында гүлденген, мәдениеті асқақтаған қуатты мемлекет қалды. Ендігі кезекте билік тізгіні оның ұлдары — үлкені Рүкн әд-дин Фируз бен кішісі Фируз Бахрамның біріне өтуі тиіс еді...

Илтутмыш екі ұлының да бойынан ел билейтін қасиет көрмеген соң, тарих үшін тосын, бірақ өз заманы үшін батыл шешім қабылдады: ол тақ мұрагері етіп үлкен қызы Разияны тағайындады. Бұл шешім еркіндікті сүйетін қыпшақ (түркі) дәстүріне жат емес еді.

Разия бала күнінен садақ атуды, әскери стратегияны меңгеріп, әкесінің жорықтарында жанында жүрді. Илтутмыш соғыс майдандарында жүргенде, мемлекет тізгінін де талай мәрте қызына сеніп тапсырған болатын.

Алайда, марқұм сұлтанның аманатына қарамастан, уәзірлер мен ақсүйектер әйел адамның билікке келуін қош көрмеді. Олар Разияның бауыры Рүкн әд-динді таққа отырғызып, шын мәнінде билікті оның анасы Тұрқан Хатун жүргізе бастады. Бұл сарай ішіндегі астыртын тартыстар мен іріткіге жол ашты.

Разия әкесі қалдырған мұра үшін күрестің оңай болмайтынын білді. Ол өз туының астына әкесінің ескі үзеңгілестерін — мемлекеттің баянды болашағын ойлайтын ерлерді жинады. Бес айдан соң, Рүкн әд-диннің дәрменсіздігінен әскер мен халықтың төзімі таусылып, ел ішінде наразылық өршігенде, Разия батыл қадамға барды.

Жұма намазы кезінде Разия Дели жұртшылығының алдына шығып, отты сөз сөйледі. Ол халыққа әкесінің өсиетін, өзінің билікке құқылы екенін және егер елді гүлдендіре алмаса, халықтың оны тақтан тайдыруға қақысы бар екенін ашық айтты.

1236 жылдың қарашасында Дели халқы Разияны қолдап, ол Дели сұлтандығының тарихындағы алғашқы және жалғыз әйел билеуші ретінде таққа отырды. Төңкеріс кезінде Рүкн әд-дин тұтқындалып, зынданға тасталды.

Разия билікті нығайту үшін өзіне ғана адал адамдарға, соның ішінде бұрынғы құлдар мен мәмлүктерге арқа сүйеді. Мысалы, эфиопиялық Мәлік Жамал әд-дин Жақұт Қажыны өзіне уәзір етіп тағайындады.

Бұл қадам түркі ақсүйектерінің шамына тиді. Олар Разияны "шариғат жолынан тайды" деп айыптай бастады. Оған сылтау да табылды:

• Сұлтан қауым алдына ерлерше киініп, басына сәлде орап шығатын;

• Өзін әйел затына тән емес, ерлерше "Сұлтан" деп атауды бұйырды;

• Ешкімнен жасқанбай, мемлекет істерін ашық жүргізді.

Бірақ бұл наразылықтың астарында дін емес, билік үшін талас жатқан еді. Делидегі түркі шонжарлары өздерін жабық олигархиялық топ ретінде сезініп, барлық артықшылықтарды тек өз қолдарында ұстағысы келді. Олар өз дегенін істетпейтін, айбынды да еркіндік сүйгіш әйел билеушіге бағынуды намыс көрді.

Тарихи жылнамалар Разияны парасатты билеуші, әділ төреші, ғылым мен білімнің жанашыры және нағыз әскери талант иесі ретінде сипаттайды. Бойына мемлекет басқаруға қажетті барлық асыл қасиетті жинаған бұл қайсар қызға, өкінішке орай, билік тізгінін ұзақ ұстау жазбапты.

1240 жыл Разия үшін қасіретті жыл болды. Билікке қарсы шыққан ақсүйектер тобы оның әскерін екі мәрте талқандады. Алғашқыда тұтқыннан сытылып шығып, қайта қол жинағанымен, екінші шайқаста бағы жанбады. 1240 жылдың 13 қазанында Разия мен оның жары Ихтияруддин Альтуния жеңіліске ұшырап, қолға түседі. Келесі күні, 14 қазанда Үндістанның солтүстігіндегі Кантхал қаласына жақын маңда екеуі де өлім жазасына кесілді.

Арада сегіз ғасыр өтсе де, Дели сұлтандарының ішінде Разия есімі халық жадында ең көп жаңғырған тұлға болып қала бермек. Оған арнап дастандар жазылып, пьесалар сахналанды, көркем фильмдер түсірілді.

Үндістандағы бес ғасырлық Түрк дәуірі

Түркі әлемі мен Үндістанның байланысы ғасырлар қойнауынан бастау алады. Бұл сабақтастық II ғасырда Кушан патшалығын билеген атақты Канишкадан басталып, XIII–XVI ғасырлардағы Мәмлүктер әулеті мен Дели сұлтандығы тұсында шырқау шегіне жетті.

Сондай-ақ, Үндістан тарихында Бабырлар (Ұлы Моғолдар) әулетін ерекше атап өткен жөн. Орталық Азиядан шыққан Темір әулетінің ұрпақтары қазіргі Үндістан, Пәкістан, Бангладеш пен Ауғанстан жерінде құдіретті мемлекет орнатты. Олар енгізген салық жүйесі, әскери реформалар мен әкімшілік басқару үлгілері бұл өлкенің дамуына орасан зор үлес қосты.

Дели сұлтандарының қандастары — атақты Бейбарс сұлтан мен оның ұрпақтары да өз атамекенінен жырақта, Мысыр мен Шам өлкесінде айбынды мемлекет құрғаны белгілі.

Ғалымдардың пайымдауынша, Дели сұлтандығы мен Ұлы Моғолдар империясының билік құрған кезеңдерін қоссақ, Үндістан тарихында 500 жылдық үздіксіз Түрк дәуірі болғанын көреміз. Бұл — біздің бабаларымыздың жат елде де мемлекетшілдік қасиетін жоғалтпай, әлемдік өркениетке қосқан өлшеусіз үлесінің айқын дәлелі.

Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев – тарих ғылымдарының кандидаты,
Қазақстан Республикасының Үндістандағы бұрынғы Төтенше және Өкілетті Елшісі.
Дереккөз: kazpravda.kz (мақала орыс тілінде)