Биылғы қаңтар-қазан айларында шетелге табиғи бал сату көлемі өткен жылмен салыстырғанда 2,7 есе артып, 373,4 тоннадан 1 мың тоннаға жетті. ҚР Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, бұл — кейінгі 11 жылдағы рекордтық көрсеткіш. Бұл туралы Data Hub арнасы жазды. 

Мұндай күрт өсім жаңа экспорттық саланың қалыптасып жатқанын аңғартса керек. Себебі, 2015 жылдан бергі статистикаға қарасақ, айтарлықтай көлем тек соңғы екі жылда ғана байқалып отыр (оның алдындағы тоғыз жылдың орташа көрсеткіші небәрі 94,5 тонна болатын). Дегенмен, әзірге шетелге сатудан түсетін табыс аса қомақты емес — биылғы он айдың көрсеткіші 1,1 млн долларды құрады (былтырғыдан +100%). Сонымен қатар экспорт нарығының әлі де әртараптандырылмағанын айта кету керек. Отандық омарташылардың өнімін сатып алудың 83%-ы (843 тонна) және түсімнің 58%-ы (623 мың доллар) тек бір елге — Өзбекстанға тиесілі.

Табиғи бал өндірісі туралы ресми мәлімет тек жыл соңында шығады. Сондықтан 2025 жыл әлі аяқталмағандықтан, өндіріс көлемінің экспорт динамикасына әсерін дөп басып айту қиын. Десе де, қазақстандық омарташылардың ісі оңға басып жатыр деуге негіз бар. Кейінгі тоғыз жылда өндіріс көрсеткіштері 2000-2015 жылдармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары деңгейде (2,7 мың тоннадан астам) тұр. Ал 2024 жыл 25%-дық өсіммен (5 мың тонна) аяқталды.

Қазақстан өзінің балға деген сұранысын негізінен өзі қамтамасыз етеді деп айтуға болады — өндіріс көлемі импорттан бірнеше есе көп. Тіпті 2024 жылы импорт 1,7 мың тоннаға жеткеннің өзінде, отандық өнім одан үш есе асып түсті. Айта кетерлігі, сол кезде Сенат депутаттары елге табиғи балдың баж салығысыз және сапа тексерісісіз кедергісіз кіруі мәселесіне назар аударған болатын. Олардың бағалауынша, негізгі сатушы саналатын Ресейден келетін балдың 38%-ы — фальсификат. Сонымен қатар парламентарийлер мемлекет тарапынан отандық балды халықаралық нарықта ілгерілету жұмыстарының жеткіліксіз екенін атап өткен еді.

Бұған дейін омарташылардың өздері де шетелдік нарықтарға шығудың қиындығын, соның ішінде рұқсат қағаздарын алуға қажетті зертханалық зерттеулерге қаражаттың тапшылығын айтқан болатын. 2025 жылы субсидиялар берудің арқасында бұл жағдай біршама түзелген сияқты.

Биыл шетелге 3 млрд доллардан артыққа тамақ саттық

2025 жылдың 10 айының қорытындысы бойынша, Қазақстанның тамақ өнеркәсібі тауарларының экспорты 3,1 млрд долларды құрады. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда (2,3 млрд доллар) 36,5% көп. Бұл көрсеткіш бүкіл бақылау тарихындағы ең жоғарғы рекордтық мән саналады.

Бір жыл ішінде Өзбекстанға жеткізілім көлемі 50% өсіп, 868,1 млн долларға, Қытайға – 89% өсіп, 784,3 млн долларға, Ресейге – 18% өсіп, 423,5 млн долларға жетті. Сондай-ақ, Қырғызстанға (+33%, 345 млн доллар), Тәжікстанға (+25%, 184,7 млн доллар) және Түрікменстанға (2,4 есе өсім, 69,4 млн доллар) экспорт айтарлықтай артты. Жалпы алғанда, Орталық Азия елдеріне тамақ өнімдерінің экспорты 44% өсіп, 1,5 млрд долларды құрады. Бұл аймақтың қазақстандық экспорттаушылар үшін басты өткізу нарығы екенін тағы да дәлелдеді.

Тауарлар бөлінісінде күнбағыс майы (68%-ға өсіп, 532 млн долларға жетті) мен мал азығы (2,3 есе өсіп, 497,2 млн доллар болды) бойынша жоғары өсім тіркелді. Бұл тауарлар осы жылға дейін Қазақстанның басты экспорттық тамақ өнімі саналып келген ұнды екінші орынға ысырып тастады.

Сонымен қатар мына тауарлар бойынша да экспорт қарқыны жоғары: Темекі өнімдері: +28% (124,2 млн доллар); Шоколад: +43% (110,7 млн доллар); Салқындатылған сиыр еті: +50% (109,3 млн доллар); Қант: +97% (89,8 млн доллар).

Тамақ өнімдері экспортының мұндай қарқыны қазақстандық агросектордың жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді. Түрлі шектеулер мен тыйымдарға қарамастан экспорттың артуы – саланың тұрақты әрі технологиялық тұрғыдан дамып жатқанын, сондай-ақ қосылған құны жоғары өнімдерге бет бұрғанын растайды. Орталық Азия негізгі нарыққа айналды, ал экспорт құрылымы май, мал азығы, ет, қант және шоколад есебінен әртараптандырылып жатыр. Бұл Қазақстан АӨК-нің (агроөнеркәсіптік кешен) әлеуеті біртіндеп іске асып жатқанының белгісі — нәтижелер сандардан-ақ көрініп тұр.

Осындай рекордтық көрсеткіштерден кейін мемлекеттік қолдауды ең алдымен осы агросектор алуы керек шығар деген сұрақ туындайды. Мұнда Қазақстан нақты бәсекеге қабілеттілігін, қосылған құнның өсімін және өнімге деген тұрақты сұранысты көрсетіп отыр.