|
Әлемдегі урбанизация процесінің қарқыны
|
Соңғы 75 жылда күллі әлем бойынша урбанизация процесі едәуір қарқын алған. Бұл жайында islam.kz порталы DKNews.kz ақпарат көзіне сілтеме жасай отырып мәлім етеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының келтірген дерегіне қарағанда, ХХ ғасырдың орта шенінде әлем халқының шамамен 20% ғана ірі қалаларда тұрса, қалғаны шағын және ауылдық жерлерде өмір сүрген. Ал 2025 жылы ірі қалаларда тұратындар қарасы 44,8%-ға жеткен. Шағын және орта қалаларда тұратын халықтың үлесі 35,6% -ға дейін қысқарды, ал 2050 жылға қарай 34,6% -ға дейін азаю болжанып отыр. Ауыл тұрғындарына қазірдің өзінде әлем халқының бестен бір бөлігі ғана тиесілі: 2025 жылы - 19,6%. 2050 жылға қарай болжам бойынша олардың үлес салмағы 17,1% -ға дейін азаяды. Әлем өңірлерінің ішінде урбанизацияның ең жоғары деңгейі 2025 жылы Оңтүстік Америкада тіркелді, онда ірі қалаларда халықтың 54% -ы тұрып жатқан. Одан кейін Азия (46,1%), Африка (41,1%), Еуропа (40,4%), Австралия (38,2%) және Солтүстік Америка (36,8%) бар. Бұл ретте ауылдық жерлерде тұратын халықтың ең аз үлесі Азияда байқалды: 15,4%. Одан кейін Оңтүстік және Солтүстік Америка келеді: тиісінше 20,8% және 25,4%. Ауыл халқының ең көп үлесі Мұхит пен Австралияға тиесілі: 29,2%. Одан кейін елеусіз айырмашылықпен Еуропа мен Африка орналасты: тиісінше 27% және 26,9%. Орта Азияға келсек, 2025 жылы ірі қалаларда тұратын халықтың үлесі шағын және орта қалаларға қарағанда (41,6%) 41,1%-ды құрады. Ауыл тұрғындарының үлесіне 17,3% тиесілі. Аймақтағы елдер ішінде урбанизацияның ең жоғары деңгейі Қазақстанда тіркелді: ел халқының 45,3% ірі қалаларда тұрды. Шағын және орта қалаларда халықтың 32,2%-ы шоғырланған. Ауылдық жердің тұрғындарының үлесіне 22,4% тиесілі болды, бұл Орта Азия өлкесіндегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Ал Қырғызстанда ауылдықтардың үлес салмағы - 23,1%. Урбандалу деңгейі бойынша өңірде екінші орынды Өзбекстан иеленді: елдің ірі қалаларында халықтың 43,8%, шағын және орта қалаларда - іс жүзінде сол мөлшерде (43,4%) тұрды. Бұл ретте Өзбекстанда ауыл халқының үлесі Орталық Азия елдері арасында ең аз болды - 12,8%. Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстанда ірі қалаларда тұратын халықтың үлес салмағы 32,5% - 35,5% аралығында. БҰҰ болжамына сәйкес 2050 жылға қарай Өзбекстан урбанизация деңгейі бойынша Қазақстанды басып озады: ҚР-дағы 51% -ға қарағанда, ӨР-дың ірі қалаларында халықтың 54,6% -ы тұрады. Бұл ретте Өзбекстанда өңірдегі (8,7%) ауыл халқының ең аз үлесі сақталады, ал Қазақстанда ол, керісінше, Қырғызстан (18,7%) ауылдықтардың үлесі бойынша Орта Азия (18%) елдері арасында алдыңғы орыннан көрінеді. Қазақстанның ұлттық статистика бюросының мәліметінше 2025 жылдың басында қалаларда Қазақстан халқының 63% -ы тұрып жатқан. Салыстыру үшін: 2024 жылы көрсеткіш 62,4%, бес жыл бұрын - 59%, он жыл бұрын - 57,4% құрады. Қазақстанның 20 өңірінің жетеуінде қала халқының үлесі 50% -дан аспаған. Қала тұрғындарының ең аз үлес салмағы Алматы облысында тіркелген: 19,4%. Одан кейін Түркістан облысы - 25,1%. Қала халқының ең көп үлесі (мегаполистерді есептемегенде) Қарағанды облысында байқалды - 82%. Одан кейінгі орында Ұлытау және Ақтөбе облыстары тұр - тиісінше 79,4% және 75,6%. Жаһандық урбанизация қарқын алып келеді және алыс болашақта ең алдымен ірі қалаларда шоғырланатын болады, ал шағын және орта қалалардың рөлі салыстырмалы түрде тұрақты болып қалады, ал ауыл халқының үлесі дәйекті түрде қысқарады. Қазақстан аумағында урбанизация процесі біркелкі жүріп жатқан жоқ: қала халқының өсуі ең алдымен ірі қалалар мен жекелеген индустриялық өңірлер есебінен қамтамасыз етіледі, ал облыстардың едәуір бөлігі негізінен ауылдық болып қалады. Бұл аймақтық дамудың ұзақ уақытқа созылатын алшақтығы мен теңсіздігін қалыптастырады.